O dzienniku refleksji w monografii "Żywe kultury literatury"

Grafika wygenerowana przez Copilot, asystenta AI. 

W artykule z ciekawej monografii, poruszony został temat dziennika refleksji w kontekście literaturoterapii. Pisanie pomaga. Fragment z publikacji:

Kojąco dla duszy obserwować można nie tylko ptaki czy owady w mieście, lecz nawet rybki w akwarium i kwiaty na balkonie lub rośliny na trawniku. Leniwie doświadczamy, obserwujemy lecz nie podejmujemy decyzji. To działa terapeutycznie. Terapeutycznie działa także opowiadanie o przyrodzie i o własnym rozwoju. Opowiadanie słowem mówionym, pisanym, kamerą, aparatem fotograficznym lub całkiem analogowo przez rysowanie i malowanie. To już czysta arteterapia.

Jedną z form pisarskich jest refleksyjny dziennik refleksji. Systematyczne zapiski nad tym co się działo i próba refleksji jak się z tym czujemy i co z tego wynika. Pisać można tylko dla siebie, w zeszycie lub komputerze. Ale można także w internecie, w mediach społecznościowych, zachowując anonimowość dzięki pseudonimowi. Pisanie pozwala głębiej obserwować i ułatwia sam proces myślenia. Wynika to z linearności pisma i możliwości wracania do raz już napisanych słów. Dzienniki refleksji mogą mieć charakter także podcastów, plików wideo czy jeszcze innych, hybrydowych form. Kulturotwórczych i terapeutycznych dobrodziejstw sam doświadczam od wielu lat. A od niedawna realizuję jako element oceniania i wspierania rozwoju studentów. Dziennik refleksji zamiast testu i egzaminu, bez oceniania lecz z informacją zwrotną.

Warto wspomnieć o dzienniku terapeutycznym. Ten rodzaj dziennika refleksji jest używany w leczeniu i samorozwoju. Osoba zapisuje swoje myśli, objawy i działania w celu uzyskania dostępu do siebie, mierząc się z emocjami, identyfikując wzorce myślowe i uruchamiając je w celach zdrowotnych. Inną formą jest dziennik edukacyjny, często stosowany przez uczniów i studentów. Wpisy koncentrują się na doświadczeniach edukacyjnych, procesie uczenia się, osiągnięciach i wyzwaniach. Kolejnym rodzajem jest dziennik rozwoju osobistego, który skupia się na osobistym rozwoju, celach życiowych, wartościach i sposobach radzenia sobie z wyzwaniami życiowymi. Może obejmować także analizę własnych sukcesów i porażek.

Dziennik refleksji do osobistego zapisu doświadczenia nabytych w procesie się może być rozumiany jako przestrzeń, gdzie uczeń/student zapisuje i zastanawia się nad tym, co się dzieje w procesie uczenia się. Dzienniki mogą mieć różne formy, takie jak papierowy zeszyt, który uczniowie piszą i co jakiś czas udostępniają nauczycielowi. Dziennik refleksji jest bardzo cenną metodą nauczania, której celem jest skłonienie studentów do wniosków nad własnym postępami w nauce.

Pisanie w dzienniku pozwala na utrwalenie wiedzy i doświadczenia. Przez zapisanie informacji, refleksję nad nimi i powtarzanie ich w późniejszym czasie, można lepiej pamiętać i uwzględnić omawiane tematy. Dziennik refleksji wspomaga rozwój umiejętności pisarskich, jako formy komunikacji społecznej. Regularne pisanie myśli i doświadczeń pomaga w rozwijaniu umiejętności wypowiedzi pisemnych, organizacji myśli i tworzenia spójnych argumentów. Niezaprzeczalnym zyskiem z prowadzenie dziennika refleksji w szerokim sensie jest redukcja stresu i lepsze radzenie sobie z emocjami. Pisanie w dzienniku refleksji może pomóc w zmniejszeniu stresu i dyskomfortu, w radzeniu sobie z emocjami. Umożliwia dostrzeganie problemów życia codziennego. Można w nim zapisywać cele, postępy w ich realizacji i świętować wykonanie. To motywuje do rozwoju i daje energię. Pisanie w dzienniku refleksji może rozwijać wyobraźnię. To przydatne narzędzie do rozwijania własnej wyobraźni i myślenia poza utartymi schematami.

Są dwa powody, dla których rozpocząłem eksperyment dydaktyczny z dziennikami refleksji jako formą egzaminu pisemnego. Pierwszy to ocenoza, która zbytnio wypełniła przestrzeń edukacyjną od pierwszych klas szkoły podstawowej aż po studia. Testy i egzaminy łatwo robić. Uczniowie i studenci uczą się zdawać. Tylko czy te umiejętności są przydatne w życiu pozaszkolnym? Czy są to umiejętności przydatne w praktykowanym zawodzie? Egzaminy i zaliczenia to pisanie do szuflady, gdy jedynym oceniającym jest nauczyciel czy wykładowca. Potrzeba więcej codziennej konfrontacji z życiem realnym. Po drugie w czasach internetu i Chat GPT jaki ma sens zadawania prac pisemnych na ocenę? Ważniejszy staje się egzamin ustny. Lub systematyczność i refleksja nad sobą, w której to student przejmuje odpowiedzialność za swoją edukację a ocenia się sam przez konfrontację z realnymi zadaniami. I pracuje tak, jak w przyszłej pracy. Korzysta z różnych narzędzi i we współpracy z innymi. Zamiast więc pisemnego testu jako egzaminu na koniec semestru, systematyczne pisanie dziennika refleksji. Po pierwsze powtarzanie, po drugie systematyczność, po trzecie przetwarzanie zasłyszanej, spotkanej wiedzy, po czwarte refleksja nad procesem. A po piąte weryfikacja z nowymi narzędziami.

źródło: Czachorowski S., 2023. Ornitologia, entomologia – arteterapia pisaniem i malowaniem. W: K. Regin, A. Cieślak (red). Kulturotwórcza i terapeutyczna rola literatury. Wyd. UWM w Olsztynie, ISBN: 83-920795-9-0, str.: 7-10.

Okładka monografii

Do refleksji potrzeba przestrzeni i czasu

 

W trakcie lektury podręcznika Alice Kolb, David A. Kolb "Uczenie na podstawie doświadczania. Podręcznik dla edukatorów, trenerów, coachów". Wyd. Dialogi i Zmysły, Poznań 2022, wynotowuję fragmenty dotyczące refleksji i związków z aktywnością w postaci pisania dziennika refleksji. Wszystko w kontekście dobrej przestrzeni do uczenia się. By ją tworzyć jak na projekczyciela przystało. 

"Aby refleksja mogła zaistnieć, potrzeba przestrzeni i czasu". Przestrzenią jest dziennik refleksji w postaci bloga lub profilu na Instagramie. Potrzebny jeszcze czas na pisanie, czas wygospodarowany między innymi zajęciami. Zawsze się znajdzie, to tylko kwestia  priorytetów. "Impulsywne pragnienia i/lub nacisk na podjęcie działania mogą wpłynąć na nią hamująco. Może natomiast zostać wzmocniona poprzez praktykę świadomego patrzenia na rzeczy z innej perspektywy i w sposób empatyczny. Bezruch i wyciszenie umysły sprzyjają głębokiej refleksji. Umiejętności związane z przetwarzaniem informacji, takie jak ich gromadzenie i analiza czy tworzenie znaczeń, mogą pomóc w rozwoju i ekspresji nastawionego na refleksję tryby uczenia się." Najpierw więc potrzebna jest systematyczność w pisaniu. Nie w każdym tekście musi się znaleźć refleksja. Można przecież zaczynać od gromadzenia informacji, spostrzeżeń, wrażeń, pogłębiają analiza i poszukując znaczeń. Zaczynać od pisania jako zwykłej relacji. Refleksje pojawią się z czasem.

W cyklu uczenia się przez doświadczanie Kolba wyróżniane są cztery tryby. Pierwszy do doświadczanie (konkretne doświadczenie), potem następuje refleksja (refleksyjna obserwacja), następnie myślenie (abstrakcyjna konceptualizacja) i w końcu działanie (aktywne eksperymentowane). Odsyłam do w/w książki po więcej szczegółów i pełniejsze rozwinięcie problemu.

Pisanie dziennika refleksji to doświadczanie różnych sytuacji, w tym dziejących się na wykładzie, w czasie lektury książki, działania poza zajęciami na studiach. Refleksyjna obserwacja pozwala zobaczyć  nas w tym doświadczaniu. Pisanie sprzyja refleksji. Kolejnym trybem jest łączenie z już istniejącą wiedzą, szukanie powiązań między pojęciami. I to również może znaleźć się w spisywanym dzienniku refleksji. I w końcu działanie. To zarówno samo pisanie, umieszczanie w mediach społecznościowych jak i praktyczne wykorzystywanie nabytych i przemyślanych doświadczeń. Działanie pozwala kolejny raz doświadczać i snuć refleksje. Cykl, niczym spirala ,przełącza kolejne tryby uczenia się.

Bogatszy o doświadczenia ze studenckimi dziennikami refleksji, wzbogacony kolejnymi przemyśleniami i szukaniem powiązań w już istniejących koncepcjach i teoriach pedagogicznych, znowu spróbuję z kolejną edycją dzienników refleksji. 

Wynotowane z książki "Harwardzki poradnik skutecznego uczenia się"

W rozdziale, dotyczącym budowania struktur: "Kultywowanie nawyku refleksji nad własnymi doświadczeniami i przetwarzania ich w opowieść wpływa na wzmocnienie procesu uczenia się. Możliwe, że teoria budowania struktur dostarcza wskazówki, dlaczego tak właśnie się dzieje: refleksja nad tym, co poszło dobrze, a co źle, i jak można by inaczej podejść do tej samej rzeczy następnym razem, pomaga wyodrębnić kluczowe idee, porządkować je tak, by stworzyły modele umysłowe i ponownie stosować je w przyszłości, starając się poprawić i rozbudować to wszystko, czego już się nauczyliśmy." 

Czytając książki moja uwaga wyczulona jest na wszystkie informacje dotyczące edukacyjnej przydatności dziennika refleksji. By znaleźć teoretyczne uzasadnienie oparte na badaniach naukowych i by doskonalić metodę dydaktyczną z kolejnymi rocznikami studentów.